Świętopełk z Irządz h. Lis (zm. między 1390 a 1391), stolnik sieradzki, kasztelan sieradzki, starosta łęczycki, wojewoda sieradzki.
Był prawdopodobnie wnukiem woj. sieradzkiego Stefana (zob.); wg Błażeja Śliwińskiego jego synem.
Ś. należał do bliskich współpracowników króla Kazimierza Wielkiego, któremu zawdzięczał kolejne awanse w hierarchii urzędniczej ziemi sieradzkiej. Z tytułem stolnika sieradzkiego pojawił się w Krakowie 10 III 1359 w liście świadków dokumentu monarchy, który dokonał zamiany z klasztorem Norbertanów w Witowie (ziemia sieradzka) królewskiej wsi Piekary w tej ziemi na wieś Żelazne Nogi w ziemi sandomierskiej. Jako kaszt. sieradzki wystąpił już 4 X t.r. w Lanckoronie, a następnie udał się z królem do Wiślicy, gdzie 27 X władca nadał prawo niemieckie wsiom Górzyce, Wielopole i Uście, należącym do Świętoszki, wdowy po Henryku, kaszt. wiślickim, i jej syna Mikołaja. Ś. wystąpił także jako świadek w kilku dokumentach Kazimierza Wielkiego, towarzysząc władcy w różnych miejscach: 7 IX 1364 w Przedborzu, 9 II 1365 w Sieradzu, 19 VI t.r. w Krakowie. W l. 1368—9 sprawował urząd star. łęczyckiego; 21 IV 1368 wystawił w Łęczycy dokument w sprawie zamiany dziedzictw między braćmi Jakubem i Stanisławem z Domanikowa a Bogusławą z Kłosek i jej mężem Włostem, świadkował w dokumencie star. sieradzkiego Ziemy z 30 IX t.r. oraz wystawił 14 XII 1369 w Łęczycy dokument w sprawie działu dóbr braci Sieciecha i Boguty z Gieczna. Z tytułem woj. sieradzkiego pojawił się u boku króla 13 III 1369 w Szadku podczas roków ziemskich, odbywanych tradycyjnie pod koniec zimy. Awans ten był niewątpliwie nagrodą za sprawne administrowanie przez Ś-a ziemią łęczycką.
Za panowania w Polsce króla Ludwika Węgierskiego wzrosła aktywność Ś-a, który pojawił się w dokumentach królowej węgierskiej Elżbiety Łokietkówny, sprawującej regencję w imieniu syna. Towarzyszył władczyni w jej podróży po kraju w r. 1372, był obecny u jej boku 28 V w Sieradzu i 4 VII w Zgierzu. Uczestniczył też w wiecu w Szadku 30 V t.r., na którym star. sieradzki Jan Kmita, z polecenia Elżbiety, nadał pole kościołowi w Szadku. Wspólnie z Janem Kmitą, obok kilku innych dostojników Królestwa, wziął udział u boku księcia Władysława Opolczyka w listopadzie i grudniu w objeździe Rusi, a 9 XII był w Staszkowie. Wystąpił 7 III 1374 w Grzegorzewie jako świadek w dokumencie, którym arcybp gnieźnieński Jarosław z Bogorii przysądził prawo patronatu kościoła w Łąkoszynie konwentowi kanoników regularnych w Trzemesznie, wbrew prośbom Stefana, dziedzica tej wsi. W czasie ponownego pobytu królowej Elżbiety w Polsce Ś. pojawił się 7 IX t.r. w Krakowie, świadkując w dokumencie lokacji Kamieńska w ziemi sieradzkiej. Obok Jana Kmity uczestniczył w sądach 1 XII w Piotrkowie, podczas których przywrócono biskupstwu włocławskiemu własność we wsi Cichawa, oraz w Sieradzu 27 VIII 1375 w naganie szlachectwa dziedziców z Rekli. Współpracował z kolejnym star. sieradzkim Drogoszem z Chrobrza, zasiadając w sądach odbywanych pod jego przewodnictwem, oraz występował jako świadek w dokumentach wystawionych przez starostę w Sieradzu 21 V 1377 i 10 VI 1381.
Po śmierci Ludwika Węgierskiego (1382) Ś., zapewne zwolennik sukcesji andegaweńskiej, znalazł się w trudnym położeniu, będąc właścicielem dóbr w ziemi łęczyckiej, w której książę mazowiecki Siemowit IV cieszył się pewnym poparciem jako kandydat na króla Polski. Podczas ogólnopolskiego zjazdu rycerstwa w Radomsku 2 III 1384, na którym powołano tymczasowy zarząd Król. Pol. w oczekiwaniu na przyjazd królewny Jadwigi Andegaweńskiej, Ś. wszedł obok star. Drogosza z Chrobrza, innych urzędników sieradzkich i dwóch mieszczan Sieradza w skład komisji, której zadaniem było utrzymanie zamków oraz dopilnowanie bezpieczeństwa w województwie. Niewątpliwie miał pewien wpływ na postanowienia zjazdu, w tym na decyzję o ustanowieniu Władysława Opolczyka ich gwarantem. Poparł unię polsko-litewską i wybór wielkiego księcia lit. Jagiełły na tron polski. Był obecny w lutym 1388 na zjeździe w Piotrkowie, zakończonym konfirmacją praw kor., świadkował też 24 II t.r. w dwóch dokumentach króla Władysława Jagiełły, potwierdzających sprzedaż dóbr Siedlce i lokację Widawy. Towarzyszył władcy w podróży do Sieradza, gdzie 7 III świadkował w królewskim dokumencie potwierdzającym dokument star. Drogosza w sprawie sprzedaży sołectwa we wsi Klon. Po raz ostatni pojawił się w Sieradzu 11 IV 1390 jako świadek w dokumencie star. sieradzkiego Jana z Tęczyna. Zmarł po 19 XI 1390 a przed 30 XI 1391, kiedy urząd woj. sieradzkiego objął jego zięć Przybysław z Pukarzowa h. Szreniawa (zob. Przybysław z Irządz).
Majątek Ś-a obejmował dobra w ziemi łęczyckiej: Strzeblew Wielki i Mały, Wolę Grzymkową i Ozorków; w ziemi sieradzkiej należały do niego Bechcice, Porszewice i Rudniki, a w ziemi krakowskiej Zawada, Mikołajewice oraz Irządze, w których w r. 1390 sfinansował przebudowę kościoła.
Z nieznanej z imienia żony Ś. pozostawił syna Stefana (Szczepana), podkomorzego sieradzkiego (zob.), i córkę Katarzynę, żonę Przybysława z Pukarzowa.
Boniecki; Niesiecki, VIII; Paprocki; Słown. hist.-geogr. ziem pol., V (Irządze); Szymczakowa, Szlachta sieradzka; Urzędnicy, II/1; — Bieniak, Wielkopolska; Kozierowski S., Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej wschodniej Wielkopolski, P. 1928 II 189; Nowak T., Własność ziemska w ziemi łęczyckiej w czasach Władysława Jagiełły, Ł. 2003; Parczewski A. J., Monografia Szadku, W. 1870 s. 82—3; Sperka J., Otoczenie Władysława Opolczyka w latach 1370—1401. Studium o elicie władzy w relacjach z monarchą, Kat. 2006; tenże, Władysław książę opolski, wieluński, kujawski, dobrzyński, pan Rusi, palatyn Węgier i namiestnik Polski (1326/1330 — 8 lub 18 maja 1401), Kr. 2012; Szujski J., Uchwały zjazdu w Radomsku dnia 2 marca 1384. Przyczynek do dziejów ustawodawstwa polskiego XIV wieku, „Rozpr. AU Wydz. Hist.-Filoz.” T. 1: 1874 s. 170—3; Zajączkowski S. M., Studia nad wielowioskową własnością szlachecką w Łęczyckiem i Sieradzkiem i jej rolą w osadnictwie (od końca XIV do połowy XVI w.), „Kwart. Hist. Kult. Mater.” R. 14: 1966 nr 2 s. 188; tenże, Wielowioskowa własność szlachecka w województwie sieradzkim (XV i pierwsza połowa XVI w.), „Roczn. Łódz.” T. 18 (21): 1973 s. 45; — Akta grodz. i ziem., III, V; Cod. Pol., III; Kod. Mpol., I; Kod. Wpol., III; Kozierowski S., Nieznane zapiski heraldyczne. I. Zapiski sieradzkie, „Roczn. Tow. Herald.” T. 8: 1928 nr 1 s. 1—2; Zbiór dok. mpol., I 90; — AGAD: Kom. Rządowa Spraw Wewn., nr 460c k. 234v—5v, nr 460d k. 194—4v, Księgi ziemskie łęczyckie, t. 11 k. 109, Metryka Kor., t. 33 s. 272 t. 57 k. 305v, t. 74 k. 197—202 (błędna data: 1350), t. 79 k. 98—100, t. 82 k. 54—5; AP w Tor.: Dokumenty, nr 81, 114; B. Czart.: Teki Naruszewicza, t. 8 nr 52 s. 183—5, nr 117 s. 492, Teki Pstrokońskiego, rkp. 3344 k. 139, 144, 176.
Alicja Szymczakowa